![](https://www.termedia.pl/f/pages/36419_5a4851dbc6107c01384c60e7056361c5_blog.jpg)
123RF
Jak przestrzegać RODO w placówce medycznej
Autor: Krystian Lurka
Data: 24.12.2019
Źródło: Menedżer Zdrowia/Adam Klimowski
Tagi: | Adam Klimowski, RODO |
Raport Najwyższej Izby Kontroli „Wdrożenie przez podmioty lecznicze regulacji dotyczących ochrony danych osobowych” wykazał, że ochrona danych osobowych w szpitalach pozostawia wiele do życzenia. Zasadne jest założenie, że w innych placówkach medycznych sytuacja wygląda podobnie. Jak powinny postępować podmioty lecznicze, by z jednej strony należycie chronić dane osobowe pacjentów, a z drugiej nie wprowadzać „absurdów RODO”?
Tekst Adama Klimowskiego, prawnika z JAMANO Sp. z o.o.:
- Bezpieczeństwo informacji w placówkach medycznych to wyzwanie, które istniało na długo przed 25 maja 2018 r. Wejście w życie ogólnego rozporządzenia o ochronie danych sprawiło, że wiele niejasnych kwestii zwróciło uwagę opinii publicznej, ale wygenerowało też nowe problemy. Sprawy te zostały wypunktowane w jednym z ostatnich raportów NIK – w niniejszym artykule przyjrzymy się kluczowym obszarom wskazanym w trakcie kontroli i odpowiemy, jak powinny się z nimi mierzyć podmioty lecznicze.
Dokumentacja ochrony danych osobowych
Zgodnie z RODO każda placówka medyczna (administrator danych) powinna nie tylko przestrzegać przepisów o ochronie danych, ale także być w stanie to udowodnić. Tak rozumiana zasada rozliczalności może być realizowana w szczególności przez prowadzenie dokumentacji ochrony danych osobowych zawierającej procedury, wytyczne, instrukcje itp. uregulowania związane z bezpieczeństwem informacji.
Z raportu NIK wynika, że większość szpitali utrzymała model obowiązujący przed 25 maja 2018 r., tj. gros reguł pozostało ujętych w polityce bezpieczeństwa.
Zastrzeżenia NIK budzi jednak treść tych polityk.
W jedenastu skontrolowanych podmiotach leczniczych (45,8 proc.) nie zaktualizowano wraz z wejściem w życie RODO podstawowych dokumentów opisujących bezpieczeństwo danych osobowych oraz sposoby ich przetwarzania. Chociaż posiadana dokumentacja nie zawierała niezbędnych uregulowań (…) jej aktualizację w siedmiu szpitalach przeprowadzono dopiero po upływie od 37 do 263 dni od wejścia w życie nowych uregulowań1.
Jedną z przyczyn takiej sytuacji jest zmiana modelu prawa o ochronie danych osobowych. W przeciwieństwie do wcześniejszych przepisów RODO nie daje zbyt wielu konkretnych zaleceń dotyczących bezpieczeństwa informacji.
W treści ogólnego rozporządzenia o ochronie danych wprost mówi się jedynie o trzech dokumentach:
- rejestrze czynności przetwarzania (zastępującym ewidencję zbiorów danych osobowych),
- rejestrze kategorii czynności przetwarzania (prowadzonym, jeśli placówka medyczna jest tzw. podmiotem przetwarzającym dane osobowe),
- ewidencji naruszeń ochrony danych osobowych.
Z treści zaleceń NIK, ale także przepisów obowiązującego prawa można jednak wywnioskować konieczność posiadania przez placówkę medyczną innych dokumentów związanych z ochroną danych osobowych.
![](/f/f/dd55ccf71f98a5ccbd5e6a2d678b7467.jpg)
Umowy związane z wykorzystaniem danych osobowych Podmioty lecznicze były obowiązane do zawierania pisemnych umów powierzenia przetwarzania danych, gdy udostępniają takie dane podmiotom zewnętrznym. W pięciu ze skontrolowanych szpitali (21 proc.) stwierdzono błędy w tym zakresie2.
Raport NIK zwraca uwagę przede wszystkim na umowy powierzenia przetwarzania danych osobowych.
W takich porozumieniach mamy dwie strony: administratora danych (podmiot dominujący, który określa cele wykorzystania danych osobowych) i podmiot przetwarzający (podmiot podległy, który wykorzystuje dane dla celów wskazanych przez administratora). Istnieją jednak także sytuacje, w których przekazywanie danych między placówką medyczną a podmiotem zewnętrznym jest relacją dwóch równorzędnych partnerów udostępniających dane osobowe, np. przy świadczeniu usług z zakresu medycyny pracy.
Czy kierując pracowników na badania profilaktyczne, pracodawca musi zawrzeć z jednostką służby medycyny pracy umowę powierzenia? Nie. Pracodawca i podstawowa jednostka służby medycyny pracy zawierając umowę, o której mowa powyżej, działają niezależnie od siebie (każdy z nich samodzielnie ustala cele i środki przetwarzania danych osobowych). A zatem są oddzielnymi administratorami danych3 – wskazał jeszcze w październiku 2018 r. prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych.
Niezawieranie umów związanych z wykorzystaniem danych w sytuacji, gdy wymagają tego przepisy RODO, może mieć poważne konsekwencje. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych 30 października 2019 r. nałożył administracyjną karę pieniężną (40 000 zł) na burmistrza Aleksandrowa Kujawskiego m.in. za niezawarcie umowy powierzenia z podmiotem zewnętrznym4. Umowy związane z wykorzystaniem danych osobowych Podmioty lecznicze były obowiązane do zawierania pisemnych umów powierzenia przetwarzania danych, gdy udostępniają takie dane podmiotom zewnętrznym. W pięciu ze skontrolowanych szpitali (21 proc.) stwierdzono błędy w tym zakresie2.
Raport NIK zwraca uwagę przede wszystkim na umowy powierzenia przetwarzania danych osobowych. W takich porozumieniach mamy dwie strony: administratora danych (podmiot dominujący, który określa cele wykorzystania danych osobowych) i podmiot przetwarzający (podmiot podległy, który wykorzystuje dane dla celów wskazanych przez administratora). Istnieją jednak także sytuacje, w których przekazywanie danych między placówką medyczną a podmiotem zewnętrznym jest relacją dwóch równorzędnych partnerów udostępniających dane osobowe, np. przy świadczeniu usług z zakresu medycyny pracy. Czy kierując pracowników na badania profilaktyczne, pracodawca musi zawrzeć z jednostką służby medycyny pracy umowę powierzenia? Nie. Pracodawca i podstawowa jednostka służby medycyny pracy zawierając umowę, o której mowa powyżej, działają niezależnie od siebie (każdy z nich samodzielnie ustala cele i środki przetwarzania danych osobowych). A zatem są oddzielnymi administratorami danych3 – wskazał jeszcze w październiku 2018 r. prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Niezawieranie umów związanych z wykorzystaniem danych w sytuacji, gdy wymagają tego przepisy RODO, może mieć poważne konsekwencje.
Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych 30 października 2019 r. nałożył administracyjną karę pieniężną (40 000 zł) na burmistrza Aleksandrowa Kujawskiego m.in. za niezawarcie umowy powierzenia z podmiotem zewnętrznym4.
![](/f/f/db58b11ddc4db5a8ea86bab853a64d09.jpg)
Klauzule informacyjne
Klauzule zawierające informacje o wykorzystaniu danych osobowych to dla wielu pacjentów lub członków ich rodzin pierwsze zetknięcie się z RODO w przestrzeni placówki medycznej. Najwyższa Izba Kontroli zwróciła uwagę na to, że w kilku sytuacjach problemem była nie sama treść klauzuli, ale jej fizyczne udostępnienie pacjentom: W Powiatowym Centrum Zdrowia sp. z o.o. w Drezdenku – z powodu niedopatrzenia – przy żadnej z rejestracji ani w ogólnodostępnym dla pacjentów miejscu nie umieszczono klauzul informacyjnych RODO. W trakcie kontroli NIK w budynku Szpitala klauzule informacyjne RODO zamieszczono na tablicach informacyjnych, w głównej rejestracji i w Izbie Przyjęć5.
Na drugim biegunie problemów związanych z klauzulami informacyjnymi znajduje się kwestia podpisywania klauzul przez osoby, dla których są przeznaczone. Wiele placówek jest przekonanych, że nie będzie w stanie wykazać spełnienia zasady rozliczalności, jeżeli pacjenci nie podpiszą obowiązku informacyjnego. Tymczasem z uważnej lektury art. 12 ust. 1 RODO wynika, że podmiot medyczny – jako administrator danych – jest zobowiązany do dania osobom, których dane dotyczą, realnej szansy zapoznania się z treścią obowiązku informacyjnego.
Prywatność pacjentów
Poszanowanie intymności i godności osób korzystających z usług placówki medycznej nie zaczyna się dopiero za drzwiami gabinetu lekarskiego. Już na etapie rejestracji i oczekiwania na przyjęcie obsługa pacjentów powinna odbywać się w sposób, który gwarantuje, że osoby postronne nie będą w stanie wejść w posiadanie informacji, które nie są dla nich przeznaczone (np. który konkretnie pacjent leczy się u lekarza danej specjalności).
![](/f/f/aabbba32c044ec71d5c815b4b836462d.jpg)
Szczególną uwagę w tym zakresie raport NIK poświęca stanowiskom rejestracji: Dziewięć szpitali (37,5 proc.) nie zapewniło odpowiednich odległości między oknami rejestracji lub przesłon między nimi, a sześć nie wyznaczyło stref oddzielających pacjentów obsługiwanych przy okienkach od reszty osób w kolejce. W trzech kolejnych podmiotach mimo zapewnienia odpowiedniego usytuowania okien rejestracji nie wprowadzono środków gwarantujących zachowanie odległości pomiędzy osobami rejestrującymi się i oczekującymi w kolejce6.
Z satysfakcją należy natomiast odnotować, że praktycznie we wszystkich kontrolowanych jednostkach zrezygnowano z wyczytywania pacjentów po nazwiskach (zamiast tego stosuje się takie rozwiązania, jak systemy numerkowe, wyczytywanie pacjentów po imieniu lub wyczytywanie po umówionej godzinie wizyty).
![](/f/f/72298ff55e2e140b4ec7680cbf626915.jpg)
Przechowywanie papierowej dokumentacji medycznej
Przechowywanie dokumentacji w placówkach medycznych jest problemem konsekwentnie podnoszonym przez NIK. W raporcie z 2019 r. wskazano: W dziewięciu szpitalach (37,5 proc.) nie zapewniono właściwego przechowywania papierowej dokumentacji medycznej pacjentów. Podręczna papierowa dokumentacja pielęgniarska, zawierająca dane osobowe pacjentów, znajdowała się w niezamykanych szafkach usytuowanych w otwartych pomieszczeniach. (…) Najczęstszymi przyczynami niezapewnienia właściwych warunków do przechowywania dokumentacji medycznej było przeświadczenie personelu, że wystarczą pokoje lekarskie i dyżurki pielęgniarskie zamykane na klucz, lub oczekiwanie na remont pomieszczeń, który obejmie również meble na oddziałach, niedostosowane do przechowywania dokumentacji pacjentów w zamknięciu.
Z kolei w raporcie z 2015 r. zwracano uwagę np. na następujące niedociągnięcia w przechowywaniu dokumentacji w monitorowanych placówkach:
- brak zabezpieczeń okien w pomieszczeniach, w których przechowywano dokumentację,
- obecność zacieków wodnych w sytuacji, w której dokumentacja była jedynie częściowo nakryta folią lub w ogóle nie była zabezpieczona,
- przechowywanie dokumentacji luzem, bezpośrednio na podłodze7.
Nie istnieje jedno, uniwersalne rozwiązanie tego problemu, można jednak wskazać oczekiwane kierunki działań.
![](/f/f/ccb5819c02b08ff5b65facaff1a66eff.jpg)
Upoważnienia i uprawnienia osób zatrudnionych
Każda osoba zatrudniona w placówce medycznej powinna mieć określony zakres dostępu do danych osobowych i innych uprawnień, uwzględniający jej obowiązki. Zakres ten będzie inny w przypadku pracownika odpowiedzialnego za sprawy kadrowe, lekarza i osoby sprzątającej.
Tymczasem i tutaj NIK miała zastrzeżenia do sposobu postępowania, zwracając w szczególności uwagę na:
- nieodpowiednie uprawnienia pielęgniarek dotyczące dostępu do danych osobowych pacjentów w szpitalnym systemie informatycznym (HIS),
- brak odpowiednich upoważnień do przetwarzania danych osobowych pacjentów,
- nadawanie upoważnień osobom, które nie powinny przetwarzać danych osobowych.
Niekontrolowany dostęp do danych osobowych w placówce medycznej może być źródłem problemów finansowych. Większość podmiotów medycznych karanych w Unii Europejskiej za naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych ma na sumieniu właśnie nieodpowiednie uregulowanie zasad dostępu do informacji medycznych lub danych osobowych8. Inaczej będzie się mierzyć z problemem upoważnień niewielki ośrodek zdrowia, a inaczej szpital wojewódzki, jednak wszyscy administratorzy danych powinni przestrzegać pewnych wspólnych zasad.
![](/f/f/1c623b6ed1466d95a95ee49be04312b2.jpg)
Udostępnianie dokumentacji medycznej
Podczas kontroli NIK nie stwierdzono zbyt wielu naruszeń przepisów związanych z wydawaniem dokumentacji medycznej. Przyczyną takich incydentów (dotyczących 16,7 proc. badanych szpitali) było przede wszystkim:
- niewłaściwe zweryfikowanie (lub brak weryfikacji) tożsamości lub uprawnień wnioskodawcy,
- nieuwzględnianie upoważnień do dostępu do dokumentacji lub informacji medycznej,
- niewłaściwe zabezpieczenie miejsca przechowywanie dokumentacji (NIK przywołuje m.in. sytuację, w której niezrównoważony psychicznie mężczyzna ukradł z pomieszczenia rejestracji dokumentację kilku pacjentów9).
![](/f/f/8e3f91890ff565c51b457a75cc16e6fb.jpg)
Zabezpieczenie danych przechowywanych w formie elektronicznej Bardzo poważnym problemem w placówkach kontrolowanych przez NIK jest zabezpieczenie danych przechowywanych w formie elektronicznej: W 18 skontrolowanych szpitalach (75 proc.) nie zastosowano odpowiednich środków technicznych do zabezpieczenia danych osobowych przechowywanych w postaci elektronicznej. Poszczególne elementy wpływające na bezpieczeństwo zostały niewłaściwie zaplanowane bądź były w nieodpowiedni sposób użytkowane. Stanowiło to naruszenie art. 5 ust. 1 lit. f RODO, zobowiązującego do przetwarzania danych osobowych w sposób zapewniający ich bezpieczeństwo (w tym ochronę przed niedozwolonym lub niezgodnym z prawem przetwarzaniem oraz przypadkową utratą, zniszczeniem lub uszkodzeniem), za pomocą odpowiednich środków technicznych lub organizacyjnych10.
Takie zabezpieczenia powinny przede wszystkim gwarantować, że osoba nieupoważniona nie będzie mogła uzyskać dostępu do systemu lub komputera, na którym pracuje system. Część środków bezpieczeństwa jest uzależniona od konkretnego systemu informatycznego, istnieją jednak ogólne zalecenia, które powinny być przestrzegane wszędzie.
![](/f/f/004a8ea389a4fcd6f5c4e72c616967ec.jpg)
Dostęp do systemów informatycznych
Kwestia nadawania odpowiednich uprawnień w systemach IT została omówiona wcześniej, w tym miejscu natomiast zwracamy uwagę na bardzo niepokojące zjawisko, jakim jest brak dbałości o cofnięcie uprawnień w systemach po zakończeniu współpracy.
W 15 skontrolowanych podmiotach leczniczych (62,5 proc.) nie wywiązano się z obowiązku niezwłocznego odbierania byłym pracownikom uprawnień do systemów informatycznych tych jednostek (…)12. W skrajnym przypadku opisanym przez NIK zablokowanie dostępu nastąpiło dopiero 227 dni (ponad 7 miesięcy!) po zakończeniu współpracy13.
Niezachowywanie przez placówkę medyczną kontroli nad osobami mającymi dostęp do systemów IT może powodować ryzyko zarówno dla pacjentów (bezprawne edytowanie lub usuwanie informacji), jak i dla samej placówki medycznej. Portugalski Centro Hospitalar Barreiro Montijo otrzymał w zeszłym roku 150 tys. euro kary za naruszenie RODO przez niewłaściwe uregulowanie dostępu do danych pacjentów (w momencie kontroli ustalono istnienie 985 kont dla lekarzy w szpitalnym systemie IT, choć w rzeczywistości pracowało tam jedynie 296 lekarzy)14.
![](/f/f/a7ba9f06752fb6da3fcc853265e3e92d.jpg)
Szkolenia osób zatrudnionych
Światowej klasy zabezpieczenia informatyczne, szyfrowane kluczniki, procedury udostępniania dokumentacji medycznej – wszystkie te środki techniczne i organizacyjne zawiodą, jeżeli osoby na co dzień pracujące z danymi osobowymi nie będą świadome tego, w jaki sposób mają postępować i jakie będą ewentualne konsekwencje naruszenia zasad bezpieczeństwa (dla nich lub dla placówki medycznej). Niezastąpionym elementem systemu bezpieczeństwa są zatem szkolenia. W raporcie NIK zwrócono uwagę, że w podmiotach medycznych, w których przeszkolono z RODO co najmniej 95 proc. personelu, było najmniej istotnych nieprawidłowości dotyczących ochrony danych osobowych pacjentów15.
![](/f/f/d934c056583b5ac2b9f8d50fb355cfc2.jpg)
Celem administratora powinno być zatem przeszkolenie jak największej liczby osób (oraz bieżące szkolenie nowych pracowników).
Przypisy:
1. Najwyższa Izba Kontroli, Informacja o wynikach kontroli WDROŻENIE PRZEZ PODMIOTY LECZNICZE REGULACJI DOTYCZĄCYCH OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH LBI.430.004.2019. https://www.nik.gov.pl/plik/ id,21467,vp,24109.pdf, dostęp dn. 26.11.2019 r.), s. 10.
2. Ibidem, s. 10.
3. Urząd Ochrony Danych Osobowych, Ochrona danych osobowych w miejscu pracy. Poradnik dla pracodawców (https://uodo.gov.pl/pl/file/1469, dostęp 02.12.2019 r.)
4. Decyzja Prezesa UODO nr ZSPU.421.3.2019 z dnia 18 października 2019 r. (https://uodo.gov.pl/decyzje/ZSPU.421.3.2019, dostęp dn. 02.12.2019 r.)
5. Najwyższa Izba Kontroli, op.cit., s. 31.
6 Ibidem, s. 30.
7. Najwyższa Izba Kontroli, Informacja o wynikach kontroli TWORZENIE I UDOSTĘPNIANIE DOKUMENTACJI MEDYCZNEJ KZD.430.002.2015 (https://www. nik.gov.pl/plik/id,10736,vp,13069.pdf, dostęp dn. 02.12.2019 r.), s. 27.
8. A. Klimowski, Które podmioty ukarano za naruszenie RODO? (https://www. termedia.pl/mz/Ktore-podmioty-ukarano-za-naruszenie-RODO-,35513.html, dostęp dn. 02.12.2019 r.) 9 Najwyższa Izba Kontroli, Informacja o wynikach k ontroli W DROŻENIE PRZEZ PODMIOTY LECZNICZE REGULACJI DOTYCZĄCYCH OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH LBI.430.004.2019 (https://www.nik.gov.pl/plik/ id,21467,vp,24109.pdf, dostęp dn. 02.12.2019 r.), s. 43.
10. Ibidem, s. 13.
11. Ibidem, s. 46.
12. Ibidem, s. 12.
13. Ibidem, s. 40.
14. A. M. Monteiro, First GDPR fine in Portugal issued against hospital for three violations (https://iapp.org/news/a/first-gdpr-fine-in-portugal-issuedagainst- hospital-for-three-violations/, dostęp dn. 02.12.2019 r.).
15. Najwyższa Izba Kontroli, op.cit., s. 8.
Zachęcamy do polubienia profilu „Menedżera Zdrowia” na Facebooku: www.facebook.com/MenedzerZdrowia i obserwowania kont na Twitterze i LinkedInie: www.twitter.com/MenedzerZdrowia i www.linkedin.com/MenedzerZdrowia.
- Bezpieczeństwo informacji w placówkach medycznych to wyzwanie, które istniało na długo przed 25 maja 2018 r. Wejście w życie ogólnego rozporządzenia o ochronie danych sprawiło, że wiele niejasnych kwestii zwróciło uwagę opinii publicznej, ale wygenerowało też nowe problemy. Sprawy te zostały wypunktowane w jednym z ostatnich raportów NIK – w niniejszym artykule przyjrzymy się kluczowym obszarom wskazanym w trakcie kontroli i odpowiemy, jak powinny się z nimi mierzyć podmioty lecznicze.
Dokumentacja ochrony danych osobowych
Zgodnie z RODO każda placówka medyczna (administrator danych) powinna nie tylko przestrzegać przepisów o ochronie danych, ale także być w stanie to udowodnić. Tak rozumiana zasada rozliczalności może być realizowana w szczególności przez prowadzenie dokumentacji ochrony danych osobowych zawierającej procedury, wytyczne, instrukcje itp. uregulowania związane z bezpieczeństwem informacji.
Z raportu NIK wynika, że większość szpitali utrzymała model obowiązujący przed 25 maja 2018 r., tj. gros reguł pozostało ujętych w polityce bezpieczeństwa.
Zastrzeżenia NIK budzi jednak treść tych polityk.
W jedenastu skontrolowanych podmiotach leczniczych (45,8 proc.) nie zaktualizowano wraz z wejściem w życie RODO podstawowych dokumentów opisujących bezpieczeństwo danych osobowych oraz sposoby ich przetwarzania. Chociaż posiadana dokumentacja nie zawierała niezbędnych uregulowań (…) jej aktualizację w siedmiu szpitalach przeprowadzono dopiero po upływie od 37 do 263 dni od wejścia w życie nowych uregulowań1.
Jedną z przyczyn takiej sytuacji jest zmiana modelu prawa o ochronie danych osobowych. W przeciwieństwie do wcześniejszych przepisów RODO nie daje zbyt wielu konkretnych zaleceń dotyczących bezpieczeństwa informacji.
W treści ogólnego rozporządzenia o ochronie danych wprost mówi się jedynie o trzech dokumentach:
- rejestrze czynności przetwarzania (zastępującym ewidencję zbiorów danych osobowych),
- rejestrze kategorii czynności przetwarzania (prowadzonym, jeśli placówka medyczna jest tzw. podmiotem przetwarzającym dane osobowe),
- ewidencji naruszeń ochrony danych osobowych.
Z treści zaleceń NIK, ale także przepisów obowiązującego prawa można jednak wywnioskować konieczność posiadania przez placówkę medyczną innych dokumentów związanych z ochroną danych osobowych.
![](/f/f/dd55ccf71f98a5ccbd5e6a2d678b7467.jpg)
Umowy związane z wykorzystaniem danych osobowych Podmioty lecznicze były obowiązane do zawierania pisemnych umów powierzenia przetwarzania danych, gdy udostępniają takie dane podmiotom zewnętrznym. W pięciu ze skontrolowanych szpitali (21 proc.) stwierdzono błędy w tym zakresie2.
Raport NIK zwraca uwagę przede wszystkim na umowy powierzenia przetwarzania danych osobowych.
W takich porozumieniach mamy dwie strony: administratora danych (podmiot dominujący, który określa cele wykorzystania danych osobowych) i podmiot przetwarzający (podmiot podległy, który wykorzystuje dane dla celów wskazanych przez administratora). Istnieją jednak także sytuacje, w których przekazywanie danych między placówką medyczną a podmiotem zewnętrznym jest relacją dwóch równorzędnych partnerów udostępniających dane osobowe, np. przy świadczeniu usług z zakresu medycyny pracy.
Czy kierując pracowników na badania profilaktyczne, pracodawca musi zawrzeć z jednostką służby medycyny pracy umowę powierzenia? Nie. Pracodawca i podstawowa jednostka służby medycyny pracy zawierając umowę, o której mowa powyżej, działają niezależnie od siebie (każdy z nich samodzielnie ustala cele i środki przetwarzania danych osobowych). A zatem są oddzielnymi administratorami danych3 – wskazał jeszcze w październiku 2018 r. prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych.
Niezawieranie umów związanych z wykorzystaniem danych w sytuacji, gdy wymagają tego przepisy RODO, może mieć poważne konsekwencje. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych 30 października 2019 r. nałożył administracyjną karę pieniężną (40 000 zł) na burmistrza Aleksandrowa Kujawskiego m.in. za niezawarcie umowy powierzenia z podmiotem zewnętrznym4. Umowy związane z wykorzystaniem danych osobowych Podmioty lecznicze były obowiązane do zawierania pisemnych umów powierzenia przetwarzania danych, gdy udostępniają takie dane podmiotom zewnętrznym. W pięciu ze skontrolowanych szpitali (21 proc.) stwierdzono błędy w tym zakresie2.
Raport NIK zwraca uwagę przede wszystkim na umowy powierzenia przetwarzania danych osobowych. W takich porozumieniach mamy dwie strony: administratora danych (podmiot dominujący, który określa cele wykorzystania danych osobowych) i podmiot przetwarzający (podmiot podległy, który wykorzystuje dane dla celów wskazanych przez administratora). Istnieją jednak także sytuacje, w których przekazywanie danych między placówką medyczną a podmiotem zewnętrznym jest relacją dwóch równorzędnych partnerów udostępniających dane osobowe, np. przy świadczeniu usług z zakresu medycyny pracy. Czy kierując pracowników na badania profilaktyczne, pracodawca musi zawrzeć z jednostką służby medycyny pracy umowę powierzenia? Nie. Pracodawca i podstawowa jednostka służby medycyny pracy zawierając umowę, o której mowa powyżej, działają niezależnie od siebie (każdy z nich samodzielnie ustala cele i środki przetwarzania danych osobowych). A zatem są oddzielnymi administratorami danych3 – wskazał jeszcze w październiku 2018 r. prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Niezawieranie umów związanych z wykorzystaniem danych w sytuacji, gdy wymagają tego przepisy RODO, może mieć poważne konsekwencje.
Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych 30 października 2019 r. nałożył administracyjną karę pieniężną (40 000 zł) na burmistrza Aleksandrowa Kujawskiego m.in. za niezawarcie umowy powierzenia z podmiotem zewnętrznym4.
![](/f/f/db58b11ddc4db5a8ea86bab853a64d09.jpg)
Klauzule informacyjne
Klauzule zawierające informacje o wykorzystaniu danych osobowych to dla wielu pacjentów lub członków ich rodzin pierwsze zetknięcie się z RODO w przestrzeni placówki medycznej. Najwyższa Izba Kontroli zwróciła uwagę na to, że w kilku sytuacjach problemem była nie sama treść klauzuli, ale jej fizyczne udostępnienie pacjentom: W Powiatowym Centrum Zdrowia sp. z o.o. w Drezdenku – z powodu niedopatrzenia – przy żadnej z rejestracji ani w ogólnodostępnym dla pacjentów miejscu nie umieszczono klauzul informacyjnych RODO. W trakcie kontroli NIK w budynku Szpitala klauzule informacyjne RODO zamieszczono na tablicach informacyjnych, w głównej rejestracji i w Izbie Przyjęć5.
Na drugim biegunie problemów związanych z klauzulami informacyjnymi znajduje się kwestia podpisywania klauzul przez osoby, dla których są przeznaczone. Wiele placówek jest przekonanych, że nie będzie w stanie wykazać spełnienia zasady rozliczalności, jeżeli pacjenci nie podpiszą obowiązku informacyjnego. Tymczasem z uważnej lektury art. 12 ust. 1 RODO wynika, że podmiot medyczny – jako administrator danych – jest zobowiązany do dania osobom, których dane dotyczą, realnej szansy zapoznania się z treścią obowiązku informacyjnego.
Prywatność pacjentów
Poszanowanie intymności i godności osób korzystających z usług placówki medycznej nie zaczyna się dopiero za drzwiami gabinetu lekarskiego. Już na etapie rejestracji i oczekiwania na przyjęcie obsługa pacjentów powinna odbywać się w sposób, który gwarantuje, że osoby postronne nie będą w stanie wejść w posiadanie informacji, które nie są dla nich przeznaczone (np. który konkretnie pacjent leczy się u lekarza danej specjalności).
![](/f/f/aabbba32c044ec71d5c815b4b836462d.jpg)
Szczególną uwagę w tym zakresie raport NIK poświęca stanowiskom rejestracji: Dziewięć szpitali (37,5 proc.) nie zapewniło odpowiednich odległości między oknami rejestracji lub przesłon między nimi, a sześć nie wyznaczyło stref oddzielających pacjentów obsługiwanych przy okienkach od reszty osób w kolejce. W trzech kolejnych podmiotach mimo zapewnienia odpowiedniego usytuowania okien rejestracji nie wprowadzono środków gwarantujących zachowanie odległości pomiędzy osobami rejestrującymi się i oczekującymi w kolejce6.
Z satysfakcją należy natomiast odnotować, że praktycznie we wszystkich kontrolowanych jednostkach zrezygnowano z wyczytywania pacjentów po nazwiskach (zamiast tego stosuje się takie rozwiązania, jak systemy numerkowe, wyczytywanie pacjentów po imieniu lub wyczytywanie po umówionej godzinie wizyty).
![](/f/f/72298ff55e2e140b4ec7680cbf626915.jpg)
Przechowywanie papierowej dokumentacji medycznej
Przechowywanie dokumentacji w placówkach medycznych jest problemem konsekwentnie podnoszonym przez NIK. W raporcie z 2019 r. wskazano: W dziewięciu szpitalach (37,5 proc.) nie zapewniono właściwego przechowywania papierowej dokumentacji medycznej pacjentów. Podręczna papierowa dokumentacja pielęgniarska, zawierająca dane osobowe pacjentów, znajdowała się w niezamykanych szafkach usytuowanych w otwartych pomieszczeniach. (…) Najczęstszymi przyczynami niezapewnienia właściwych warunków do przechowywania dokumentacji medycznej było przeświadczenie personelu, że wystarczą pokoje lekarskie i dyżurki pielęgniarskie zamykane na klucz, lub oczekiwanie na remont pomieszczeń, który obejmie również meble na oddziałach, niedostosowane do przechowywania dokumentacji pacjentów w zamknięciu.
Z kolei w raporcie z 2015 r. zwracano uwagę np. na następujące niedociągnięcia w przechowywaniu dokumentacji w monitorowanych placówkach:
- brak zabezpieczeń okien w pomieszczeniach, w których przechowywano dokumentację,
- obecność zacieków wodnych w sytuacji, w której dokumentacja była jedynie częściowo nakryta folią lub w ogóle nie była zabezpieczona,
- przechowywanie dokumentacji luzem, bezpośrednio na podłodze7.
Nie istnieje jedno, uniwersalne rozwiązanie tego problemu, można jednak wskazać oczekiwane kierunki działań.
![](/f/f/ccb5819c02b08ff5b65facaff1a66eff.jpg)
Upoważnienia i uprawnienia osób zatrudnionych
Każda osoba zatrudniona w placówce medycznej powinna mieć określony zakres dostępu do danych osobowych i innych uprawnień, uwzględniający jej obowiązki. Zakres ten będzie inny w przypadku pracownika odpowiedzialnego za sprawy kadrowe, lekarza i osoby sprzątającej.
Tymczasem i tutaj NIK miała zastrzeżenia do sposobu postępowania, zwracając w szczególności uwagę na:
- nieodpowiednie uprawnienia pielęgniarek dotyczące dostępu do danych osobowych pacjentów w szpitalnym systemie informatycznym (HIS),
- brak odpowiednich upoważnień do przetwarzania danych osobowych pacjentów,
- nadawanie upoważnień osobom, które nie powinny przetwarzać danych osobowych.
Niekontrolowany dostęp do danych osobowych w placówce medycznej może być źródłem problemów finansowych. Większość podmiotów medycznych karanych w Unii Europejskiej za naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych ma na sumieniu właśnie nieodpowiednie uregulowanie zasad dostępu do informacji medycznych lub danych osobowych8. Inaczej będzie się mierzyć z problemem upoważnień niewielki ośrodek zdrowia, a inaczej szpital wojewódzki, jednak wszyscy administratorzy danych powinni przestrzegać pewnych wspólnych zasad.
![](/f/f/1c623b6ed1466d95a95ee49be04312b2.jpg)
Udostępnianie dokumentacji medycznej
Podczas kontroli NIK nie stwierdzono zbyt wielu naruszeń przepisów związanych z wydawaniem dokumentacji medycznej. Przyczyną takich incydentów (dotyczących 16,7 proc. badanych szpitali) było przede wszystkim:
- niewłaściwe zweryfikowanie (lub brak weryfikacji) tożsamości lub uprawnień wnioskodawcy,
- nieuwzględnianie upoważnień do dostępu do dokumentacji lub informacji medycznej,
- niewłaściwe zabezpieczenie miejsca przechowywanie dokumentacji (NIK przywołuje m.in. sytuację, w której niezrównoważony psychicznie mężczyzna ukradł z pomieszczenia rejestracji dokumentację kilku pacjentów9).
![](/f/f/8e3f91890ff565c51b457a75cc16e6fb.jpg)
Zabezpieczenie danych przechowywanych w formie elektronicznej Bardzo poważnym problemem w placówkach kontrolowanych przez NIK jest zabezpieczenie danych przechowywanych w formie elektronicznej: W 18 skontrolowanych szpitalach (75 proc.) nie zastosowano odpowiednich środków technicznych do zabezpieczenia danych osobowych przechowywanych w postaci elektronicznej. Poszczególne elementy wpływające na bezpieczeństwo zostały niewłaściwie zaplanowane bądź były w nieodpowiedni sposób użytkowane. Stanowiło to naruszenie art. 5 ust. 1 lit. f RODO, zobowiązującego do przetwarzania danych osobowych w sposób zapewniający ich bezpieczeństwo (w tym ochronę przed niedozwolonym lub niezgodnym z prawem przetwarzaniem oraz przypadkową utratą, zniszczeniem lub uszkodzeniem), za pomocą odpowiednich środków technicznych lub organizacyjnych10.
Takie zabezpieczenia powinny przede wszystkim gwarantować, że osoba nieupoważniona nie będzie mogła uzyskać dostępu do systemu lub komputera, na którym pracuje system. Część środków bezpieczeństwa jest uzależniona od konkretnego systemu informatycznego, istnieją jednak ogólne zalecenia, które powinny być przestrzegane wszędzie.
![](/f/f/004a8ea389a4fcd6f5c4e72c616967ec.jpg)
Dostęp do systemów informatycznych
Kwestia nadawania odpowiednich uprawnień w systemach IT została omówiona wcześniej, w tym miejscu natomiast zwracamy uwagę na bardzo niepokojące zjawisko, jakim jest brak dbałości o cofnięcie uprawnień w systemach po zakończeniu współpracy.
W 15 skontrolowanych podmiotach leczniczych (62,5 proc.) nie wywiązano się z obowiązku niezwłocznego odbierania byłym pracownikom uprawnień do systemów informatycznych tych jednostek (…)12. W skrajnym przypadku opisanym przez NIK zablokowanie dostępu nastąpiło dopiero 227 dni (ponad 7 miesięcy!) po zakończeniu współpracy13.
Niezachowywanie przez placówkę medyczną kontroli nad osobami mającymi dostęp do systemów IT może powodować ryzyko zarówno dla pacjentów (bezprawne edytowanie lub usuwanie informacji), jak i dla samej placówki medycznej. Portugalski Centro Hospitalar Barreiro Montijo otrzymał w zeszłym roku 150 tys. euro kary za naruszenie RODO przez niewłaściwe uregulowanie dostępu do danych pacjentów (w momencie kontroli ustalono istnienie 985 kont dla lekarzy w szpitalnym systemie IT, choć w rzeczywistości pracowało tam jedynie 296 lekarzy)14.
![](/f/f/a7ba9f06752fb6da3fcc853265e3e92d.jpg)
Szkolenia osób zatrudnionych
Światowej klasy zabezpieczenia informatyczne, szyfrowane kluczniki, procedury udostępniania dokumentacji medycznej – wszystkie te środki techniczne i organizacyjne zawiodą, jeżeli osoby na co dzień pracujące z danymi osobowymi nie będą świadome tego, w jaki sposób mają postępować i jakie będą ewentualne konsekwencje naruszenia zasad bezpieczeństwa (dla nich lub dla placówki medycznej). Niezastąpionym elementem systemu bezpieczeństwa są zatem szkolenia. W raporcie NIK zwrócono uwagę, że w podmiotach medycznych, w których przeszkolono z RODO co najmniej 95 proc. personelu, było najmniej istotnych nieprawidłowości dotyczących ochrony danych osobowych pacjentów15.
![](/f/f/d934c056583b5ac2b9f8d50fb355cfc2.jpg)
Celem administratora powinno być zatem przeszkolenie jak największej liczby osób (oraz bieżące szkolenie nowych pracowników).
Przypisy:
1. Najwyższa Izba Kontroli, Informacja o wynikach kontroli WDROŻENIE PRZEZ PODMIOTY LECZNICZE REGULACJI DOTYCZĄCYCH OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH LBI.430.004.2019. https://www.nik.gov.pl/plik/ id,21467,vp,24109.pdf, dostęp dn. 26.11.2019 r.), s. 10.
2. Ibidem, s. 10.
3. Urząd Ochrony Danych Osobowych, Ochrona danych osobowych w miejscu pracy. Poradnik dla pracodawców (https://uodo.gov.pl/pl/file/1469, dostęp 02.12.2019 r.)
4. Decyzja Prezesa UODO nr ZSPU.421.3.2019 z dnia 18 października 2019 r. (https://uodo.gov.pl/decyzje/ZSPU.421.3.2019, dostęp dn. 02.12.2019 r.)
5. Najwyższa Izba Kontroli, op.cit., s. 31.
6 Ibidem, s. 30.
7. Najwyższa Izba Kontroli, Informacja o wynikach kontroli TWORZENIE I UDOSTĘPNIANIE DOKUMENTACJI MEDYCZNEJ KZD.430.002.2015 (https://www. nik.gov.pl/plik/id,10736,vp,13069.pdf, dostęp dn. 02.12.2019 r.), s. 27.
8. A. Klimowski, Które podmioty ukarano za naruszenie RODO? (https://www. termedia.pl/mz/Ktore-podmioty-ukarano-za-naruszenie-RODO-,35513.html, dostęp dn. 02.12.2019 r.) 9 Najwyższa Izba Kontroli, Informacja o wynikach k ontroli W DROŻENIE PRZEZ PODMIOTY LECZNICZE REGULACJI DOTYCZĄCYCH OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH LBI.430.004.2019 (https://www.nik.gov.pl/plik/ id,21467,vp,24109.pdf, dostęp dn. 02.12.2019 r.), s. 43.
10. Ibidem, s. 13.
11. Ibidem, s. 46.
12. Ibidem, s. 12.
13. Ibidem, s. 40.
14. A. M. Monteiro, First GDPR fine in Portugal issued against hospital for three violations (https://iapp.org/news/a/first-gdpr-fine-in-portugal-issuedagainst- hospital-for-three-violations/, dostęp dn. 02.12.2019 r.).
15. Najwyższa Izba Kontroli, op.cit., s. 8.
Zachęcamy do polubienia profilu „Menedżera Zdrowia” na Facebooku: www.facebook.com/MenedzerZdrowia i obserwowania kont na Twitterze i LinkedInie: www.twitter.com/MenedzerZdrowia i www.linkedin.com/MenedzerZdrowia.